De Nederlandse sportvereniging
stand van zaken

Nederland telt 21.300 georganiseerde sportverenigingen, aangesloten bij de 76 sportbonden van NOC*NSF. 

• 21.300 sportverenigingen met 5,4 miljoen lidmaatschappen
• 76 sportbonden met 4,4 miljoen unieke sportbondleden

Onderverdeeld naar omvang sportvereniging: 

• Groot = >750 leden = 16% = 3.300 sportverenigingen
• Middel = 250–750 leden = 40% = 8.600 sportverenigingen
• Klein = <250 leden = 44% = 9.400 sportverenigingen

Ongeveer 16% van de sportverenigingen behoort tot de grotere verenigingen. Ongeveer 84% is klein of middelgroot en met minder dan 750 leden.

De 10 grootste sporten hebben samen ongeveer 9.600 sportverenigingen. Dat is 45% van alle 21.300 Nederlandse sportverenigingen. 

Sport = Aantal sportverenigingen = Aantal bondsleden:

1. Voetbal = 2.950 = 1.262.000
2. Tennis/Padel = 1.580 = 679.000
3. Sportvissen = 700 = 610.000
4. Golf = 275 = 454.000
5. Hockey = 318 = 246.000
6. Gymnastiek = 1.050 = 233.000
7. Atletiek = 290 = 122.000
8. Zwemmen = 430 = 113.000
9. Volleybal = 975 = 108.000
10. Paardensport = 1.000 = 98.000

Deze tien sporten zijn goed voor meer dan 80% van alle sportbondleden in Nederland. In deze lijst ontbreken o.a. handbal, wielrennen, schaatsen, rugby, basketbal, waterpolo, honk- en softbal, korfbal, schaken en badminton. 

Als je kijkt naar onderzoeken van Mulier Instituut, NOC*NSF, VWS, SCP en de Nederlandse Sportraad, dan komen steeds dezelfde maatschappelijke ontwikkelingen terug. Deze raken vrijwel alle amateursportverenigingen, ongeacht de sport.

1. Individualisering en veranderend vrijwilligerswerk.
2. Demografische ontwikkelingen (vergrijzing, multicultureel).
3. Toenemende concurrentie in vrijetijdsbesteding.
4. Toenemende druk op bestuurders, vrijwilligers en club.
5. Financiële druk met stijgende kosten.

Daarnaast spelen ook deze ontwikkelingen een grote rol:

• Ongeveer 12% tot 20% van alle sportverenigingen kampt met een wachtlijst of ledenstop. In sterk stedelijke gebieden is dit ruim één op de vijf.
• Ongeveer 16% van alle voetbalverenigingen kampt met ruimtegebrek en een dreigend tekort aan velden. 
• De focus van de overheid verschuift uit kostenoverwegingen naar de laagdrempelige openbare ruimte om inactieve burgers in beweging te krijgen, ten koste van noodzakelijke investeringen in sportverenigingen en sportaccommodaties.

Op basis van onderzoeken van de RVVB, Mulier Instituut, NOC*NSF en de ervaringen uit het verenigingsleven zijn de zes grootste uitdagingen voor sportbestuurders:

1. Vrijwilligers vinden, binden en waarderen.
2. Jeugdleden behouden en ouders betrekken.   
3. Bestuurskracht en continuïteit verbeteren.
4. Financieel toekomstbestendig worden.
5. Relevant blijven voor leden en omgeving.
6. Professionaliseren zonder de kracht van vrijwilligers te verliezen.

Volgens het RIVM voldoet een toekomstbestendige sportvereniging aan de volgende voorwaarden:

• Is toegankelijk voor iedereen.
• Is professioneel en breed georganiseerd.
• Behoudt haar leden en trekt nieuwe leden aan.
• Is vraaggestuurd in plaats van aanbodgestuurd.
• Werkt samen met organisaties in de buurt zoals fysiotherapeuten, scholen en lokale ondernemers.

Onze definitie van De Toekomstbestendige Club:

Een toekomstbestendige club is klaar voor de uitdagingen van de 21e eeuw. De sportvereniging speelt snel en goed in op veranderende omstandigheden en uitdagingen, nu én in de toekomst. De toekomstbestendige club is een sportvereniging van, voor én door leden. Met oog voor sportieve, sociale en maatschappelijke waarde.

In het Nederlandse verenigingslandschap lijkt zich geleidelijk een schaalvergroting af te tekenen. Het totale aantal sportverenigingen neemt af, terwijl een deel van de grotere verenigingen juist groeit.

Vooral kleinere en kwetsbare verenigingen hebben moeite om voldoende leden, vrijwilligers en bestuurskracht te behouden. In combinatie met stijgende kosten, beperkte financiële ruimte en verouderde of niet-passende accommodaties kan dit leiden tot een neerwaartse spiraal. 

Aan de andere kant staat een groeiende groep grotere verenigingen. Zij profiteren vaak van een groter verzorgingsgebied, de groei van het aantal gezinnen in hun omgeving of de fusie van kleinere verenigingen. Hun belangrijkste uitdaging is juist om de groei goed te organiseren. Meer leden betekent meer teams, meer trainingen, meer kader, meer administratie, meer communicatie en een grotere bestuurlijke complexiteit. Tegelijkertijd blijft ook bij deze verenigingen het vinden en behouden van vrijwilligers een belangrijk probleem en levert gebrek aan voldoende accommodatie steeds vaker problemen op. 

De opgave en strategie om meer toekomstbestendig te worden is voor beide groepen verenigingen - de kleinere en grotere - anders, maar de noodzaak om te veranderen is hetzelfde. 

Voor kleinere verenigingen ligt de oplossing vaak in samenwerken, vernieuwen, nieuwe doelgroepen vinden, de organisatie slimmer inrichten of schaalvergroting zoeken. Voor grotere verenigingen ligt de uitdaging vooral in professionaliseren, de groei beheersbaar organiseren, vrijwilligers anders organiseren en investeren in accommodatie en organisatiekracht.

In beide situaties beschikt een toekomstbestendige sportvereniging over een aantrekkelijk (doelgroepgericht) sportaanbod dat aansluit bij de uiteenlopende behoeften van (potentiële) leden. Niet iedereen wil immers op dezelfde manier, op hetzelfde niveau, met dezelfde intensiteit en met dezelfde mate van verplichting sporten.

De vijf belangrijkste drijfveren van mensen om te sporten in verenigingsverband zijn volgens diverse onderzoeken:

• Sociale verbondenheid & ergens bij horen.
• Plezier & samen beleven.
• Sportieve ontwikkeling & uitdaging.
• Structuur, regelmaat & sociale motivatie.
• Meedoen, bijdragen & betekenis.

Een sporter kan zelf uitstekend hardlopen, fitnessen of fietsen. Maar daarmee krijg je niet automatisch een team, vrienden, een vaste groep, gezamenlijke ervaringen, een clubidentiteit en het gevoel ergens bij te horen. De vereniging biedt daarmee iets  unieks wat een commerciële aanbieder of ongeorganiseerde sport veel moeilijker kan bieden.

De kracht van een sportvereniging is ook de combinatie van deze vijf punten. Een vereniging hoeft dus niet te proberen om een sportschool of een flexibele commerciële aanbieder te imiteren. Zij moet vooral haar eigen onderscheidende kracht en het clubgevoel versterken en tegelijkertijd de traditionele nadelen van het verenigingsmodel waar mogelijk verminderen.

De uitdaging voor de toekomstbestendige sportvereniging is om haar onderscheidende kracht te behouden én haar sportaanbod voortdurend aan te laten sluiten bij de veranderende behoeften van bestaande en potentiële leden.

Zonder vrijwilligers kan een sportvereniging niet bestaan. Wat zijn volgens kennisinstituut Movisie de belangrijkste drijfveren van mensen om vrijwilligerswerk te doen en wat zijn daarbij de belangrijkste obstakels?

Drijfveren om vrijwilligerswerk te doen:

• Betekenis: ik wil iets betekenen of terugdoen voor anderen, voor mijn club of de samenleving.
• Verbinding: ik wil mensen ontmoeten, ergens bij horen en samen iets doen.
• Plezier: ik vind het leuk, gezellig en krijg er energie van.
• Ontwikkeling: ik wil leren, ervaring opdoen of mezelf ontplooien.
• Verantwoordelijkheid: ik wil ook iets doen voor de club waar ik of mijn kinderen lid zijn.

Wat zijn belangrijke (potentiële) obstakels voor vrijwilligers:

• Tijd: past het in mijn leven?
• Vaardigheden: kan ik deze taak aan?
• Duidelijkheid: weet ik wat er van mij verwacht wordt?
• Ondersteuning: krijg ik hulp, begeleiding en waardering?
• Benadering: ben ik persoonlijk gevraagd en voel ik mij welkom?

Mensen verbinden zich duurzaam aan een sportvereniging wanneer zij er plezier, betekenis, verbinding, ontwikkeling en waardering ervaren én wanneer de vereniging het hen mogelijk maakt om mee te doen. Veel potentiële vrijwilligers hoeven niet overtuigd te worden van het nut van vrijwilligerswerk; ze moeten vooral persoonlijk worden gevraagd, een passende taak krijgen, ervaren dat ze welkom zijn en dat hun inzet wordt gewaardeerd.

Een toekomstbestendige club onderkent het belang van goed vrijwilligersbeleid. Het speelt in op de drijfveren van vrijwilligers en vermindert zoveel mogelijk obstakels.

De bestuurlijke opgave is groot. Clubs hebben behoefte aan ondersteuning bij:

• Strategie en beleid voor de lange termijn: visie ontwikkelen, keuzes maken, toekomstbestendige koers uitstippelen.
• Praktische en operationele zaken voor de korte termijn: vinden van vrijwilligers, bestuurders, inkomsten en allerhande hulp om zaken uit te voeren.  

Het gaat dus om concrete oplossingen voor vandaag en structurele oplossingen voor morgen.

Sportbestuurders hebben vooral behoefte aan praktische ondersteuning. Denk aan formats, checklists, voorbeelden, stappenplannen, uitleg en advies waar zij direct mee verder kunnen. 'Bestuurders zoeken geen dikke rapporten, maar concrete oplossingen, hulpmiddelen en menskracht waarmee ze direct aan de slag kunnen', aldus het RVVB-onderzoek. 

Bestuurders zijn dagelijks bezig met het oplossen van tal van  praktische problemen. Daarmee ontstaat het risico dat verenigingen alleen maar bezig zijn met de waan van de dag en te weinig met de dag van morgen. 

Want hoe groot moet bijvoorbeeld jouw vereniging structureel zijn om haar sportaanbod, organisatie, accommodatie, leden , vrijwilligers en eventuele betaalde professionals gezond te kunnen organiseren? Hoe krijg je dat voor elkaar?

En is de vereniging in staat om haar gewenste omvang en kwaliteit structureel te behouden, ondanks veranderingen in de samenleving, de sportbehoefte en de concurrentie van andere sportaanbieders.

Vandaar De Toekomstbestendige Club. De kunst daarbij is om niet zozeer te kiezen tussen lange en korte termijn, maar de dagelijkse problemen van nu te verbinden aan de structurele (toekomstbestendige) oplossingen voor morgen.

Sportbestuurders willen zich volgens de Clubkadermonitor 2025 ontwikkelen in:

• Ledenbinding
• Goed besturen
• Visie en strategie
• Persoonlijke competenties
• Versterken organisatiekracht
• Veilige en gezonde sportomgeving
• Vrijwilligersmanagement en goed werkgeverschap

Sportbestuurders willen graag hulp bij vraagstukken zoals:

• Hoe maken we een toekomstplan?
• Hoe krijgen we meer vrijwilligers?
• Hoe organiseren we het bestuur?
• Hoe pakken we ledenbinding aan?
• Hoe financieren we onze ambities?
• Hoe maken we een goede organisatiestructuur?

Het bestuurderspotentieel is groot. 8% van de Nederlandse volwassenen die nog geen sportbestuurder zijn, zou in de toekomst wel een bestuursfunctie willen vervullen. Volgens onderzoek van Mulier Instituut komt dat neer op ongeveer 950.000 potentiële bestuursleden. Verenigingen weten deze potentiële bestuurders nog onvoldoende te vinden en te verleiden om mee te doen. 

Bijna 9 van de 10 clubbestuurders doen hun bestuurswerk met (veel) plezier. De meesten verwachten dit voorlopig te blijven doen. Clubbestuurders waarderen vooral de vrijheid in hun taken en zijn het minst tevreden over de waardering die zij krijgen. Dat blijkt uit onderzoek van NOC*NSF onder 373 clubbestuurders. Ook opvallend: 8 van de 10 clubbestuurders voelen zich (zeer) bekwaam. Bekwame bestuurders zijn belangrijk, maar bekwaam besturen alleen maakt een vereniging nog niet toekomstbestendig. Daarvoor is ook veranderkracht nodig.