Verplicht vrijwillig bij VDZ
Gastbijdrage van Sjors van Leeuwen

Twintig jaar verplicht vrijwillig bij VDZ: samen de vereniging draaiende houden

Geen bardienst draaien? Dan dokken! Sportverenigingen grijpen steeds vaker naar boetes, puntensystemen en afkoopregelingen om leden aan het vrijwilligerswerk te krijgen. De discussie over vrijwillige inzet laait daarmee opnieuw op. Voetbalvereniging VDZ uit Arnhem heeft daar inmiddels twintig jaar ervaring mee. Sinds het seizoen 2005/2006 kent de vereniging een verplichte vrijwilligersregeling voor alle leden en ouders van jeugdleden tot en met 14 jaar.

De gedachte achter de regeling is eenvoudig: wie lid wil zijn van VDZ, draagt ook bij aan het draaiende houden van de vereniging. Niet vrijblijvend, maar als onderdeel van het lidmaatschap. Twintig jaar later is de regeling uitgegroeid tot een vanzelfsprekend onderdeel van de verenigingscultuur en een belangrijke pijler onder de organisatie en exploitatie van VDZ.

Van vrijwilligerstekort naar een bewuste keuze

In 2005 telde VDZ ongeveer 700 leden. De vereniging groeide, maar het aantal vrijwilligers groeide onvoldoende mee. Er was een tekort aan trainers, leiders, commissieleden en kantinevrijwilligers. Vooral de bezetting van de kantine was een probleem. Het clubhuis moest op steeds meer dagen en ruimere tijden open kunnen zijn. Daarnaast nam de betrokkenheid van leden, ouders en oud-leden af. VDZ wilde niet alleen meer vrijwilligers, maar ook meer clubbinding en betrokkenheid.

Het bestuur besloot daarom een verplichte vrijwilligersregeling in te voeren. Een eerdere poging met teamverplichtingen was mislukt. VDZ koos nu bewust voor individuele verantwoordelijkheid: iedereen die lid wordt, doet mee. De regeling werd overgenomen van een tennisvereniging waar een vergelijkbaar systeem al succesvol functioneerde. Onder het motto: 'Je mag blij zijn dat je lid kunt worden van VDZ. Je kunt overal gaan voetballen, maar er is maar één VDZ. En wil je lid worden of lid blijven, dan moet je meedoen.'

Hoe werkt de regeling?

Iedereen die onder de regeling valt, geeft aan het begin van het seizoen aan welke verenigingswerkzaamheden hij of zij gaat uitvoeren. De verplichting bedraagt minimaal twaalf uur per seizoen. Er zijn drie categorieën waaruit leden kunnen kiezen:

1. Voetbalkader: bijvoorbeeld trainer, leider, clubscheidsrechter, commissielid of bestuurslid.
2. Horecadiensten: minimaal vier bar- of keukendiensten van elk drie uur.
3. Jeugdtaken: helpen bij jeugdactiviteiten en jeugdtoernooien.

Afkopen van de verplichting is in principe niet mogelijk, alleen bij hoge uitzondering. De vereniging hanteert duidelijke regels voor het nakomen van afspraken en eventuele sancties bij het niet uitvoeren van vrijwilligerswerk. Het uitgangspunt is dat iedereen naar vermogen een bijdrage levert. Meer doen mag natuurlijk altijd!

Een vrijwilligersorganisatie van formaat

VDZ is inmiddels uitgegroeid tot een vereniging van bijna 1.800 leden in november 2026. De vrijwilligersregeling mobiliseert een omvangrijke groep mensen. In 2026 gaat het om circa:

- 430 voetbalkaderleden, waaronder trainers, leiders en clubscheidsrechters;
- 90 bestuurs- en commissieleden;
- 630 horecavrijwilligers;
- 20 vrijwilligers voor jeugdtaken.

Daarnaast zijn er jaarlijks circa 2.300 bar- en keukendiensten die ingevuld moeten worden. De cijfers laten zien dat de regeling veel verder gaat dan het organiseren van een paar bardiensten. Ze vormt de basis voor een omvangrijke vrijwilligersorganisatie die vrijwel alle onderdelen van de vereniging ondersteunt.

De kantine: onmisbaar voor de vereniging

Een belangrijk doel van de regeling was vanaf het begin het beschikbaar houden van voldoende kantinevrijwilligers. Dat is twintig jaar later nog steeds een van de belangrijkste resultaten.

Het clubhuis van VDZ is elf maanden per jaar, zeven dagen per week geopend. Op zaterdag en zondag van 08.00 tot 20.00 uur en doordeweeks van 16.00 tot 23.00 of 24.00 uur. De kantine is daarmee veel meer dan een plek om iets te drinken. Het is het verenigingshuis, waar leden, ouders, supporters en andere bezoekers elkaar ontmoeten. Bovendien is de horecaopbrengst een belangrijke inkomstenbron voor de vereniging.

Een dergelijke openingstijd volledig met betaalde krachten invullen, is voor een amateurvereniging financieel niet haalbaar. De horecaorganisatie rust daarom grotendeels op vrijwilligers. Soms ontvangen zij een kleine onkostenvergoeding. De vrijwilligersplanner krijgt financiele vergoeding wordt de circa acht tot twaalf uur inzet per week. De ICT-kosten voor de ondersteuning van de regeling zijn zeer beperkt.

Vrijwilligerswerk heeft ook een economische waarde

De betekenis van vrijwilligerswerk wordt vaak onderschat. Het lijkt gratis, maar vertegenwoordigt wel degelijk economische waarde. Volgens een conservatieve berekening van FinStart, gebaseerd op de vrijwilligersinzet bij VDZ, bedraagt de economische waarde van het vrijwilligerswerk ruim € 1,26 miljoen per jaar. Om alle werkzaamheden door betaalde krachten te laten uitvoeren, zou de gemiddelde jaarlijkse contributie volgens deze globale berekening moeten stijgen van ongeveer € 265 naar circa € 1.054 per lid.

Het is een grove rekensom en geen daadwerkelijke besparing op de begroting. Maar ze maakt wel duidelijk hoe groot de financiële betekenis van vrijwilligerswerk is. De gezamenlijke inzet van leden maakt het mogelijk om voetbal bij VDZ betaalbaar te houden. Vrijwilligerswerk is daarmee niet alleen een organisatorische noodzaak, maar ook een belangrijke voorwaarde voor de toegankelijkheid en betaalbaarheid van de sport.

Verplicht vrijwillig: werkt het ook?

Verplicht vrijwillig klinkt tegenstrijdig. Kun je mensen verplichten om vrijwilligerswerk te doen en tegelijkertijd spreken van betrokkenheid en verenigingszin? VDZ vindt van wel. De verplichting is geen incidenteel middel om een tekort op te lossen, maar een bewuste keuze voor een verenigingsmodel waarin iedereen bijdraagt.

Volgens het ledenonderzoek uit 2024 voelt 84 procent van de leden zich thuis bij VDZ en is 73 procent trots om bij de vereniging te horen. Bovendien vindt 87 procent dat vrijwilligerswerk bij het lidmaatschap hoort. Het merendeel van de leden geeft aan dat de huidige regeling voldoet. De regeling is intern al lange tijd geen discussiepunt meer. Ze is onderdeel geworden van de normale gang van zaken. Nieuwe leden weten niet beter en accepteren dat meedoen bij VDZ erbij hoort.

Dat betekent niet dat iedere vrijwilliger automatisch enthousiast is of dat er nooit vacatures zijn. Ook VDZ heeft voortdurend behoefte aan nieuwe trainers, coaches, coördinatoren en commissieleden. Een verplichte regeling lost dus niet ieder vrijwilligersprobleem op. Wel zorgt ze voor een brede basis van mensen die daadwerkelijk een bijdrage leveren.

Een verplichting alleen is niet genoeg

Een belangrijke les uit twintig jaar ervaring is dat een verplichte vrijwilligersregeling niet op zichzelf kan functioneren. De verplichting organiseert de deelname, maar de vereniging moet ervoor zorgen dat het vrijwilligerswerk ook daadwerkelijk uitvoerbaar is. VDZ heeft daarom in de loop der jaren een complete organisatie rondom de regeling opgebouwd. Met sterke voetbal-, jeugd- en horecacommissies, een verantwoordelijk bestuurslid, een vrijwilligersplanner en ICT-ondersteuning.

Voor de horeca wordt jaarlijks een rooster opgesteld. In de zomer wordt het rooster voor het komende seizoen gemaakt en in augustus worden de diensten voor het hele jaar ingepland. Wie eenmaal is ingeroosterd, is in principe ook verantwoordelijk voor die dienst. Automatische herinneringen en mogelijkheden om diensten te ruilen helpen om het aantal niet-nagekomen diensten te beperken.

Daarnaast is waardering belangrijk. VDZ organiseert onder andere een jaarlijks vrijwilligersfeest en benoemt een Vrijwilliger van het Jaar. Ook kleine blijken van waardering, zoals een bedankje of persoonlijk bericht, dragen bij aan een positieve vrijwilligerscultuur. De ervaring leert bovendien dat je veel vrijwilligers nodig hebt om een vrijwilligersregeling goed uit te kunnen voeren. Het organiseren van vrijwilligerswerk vraagt zelf ook om mensen, tijd en aandacht.

Van vrijwilligersvereniging naar hybride organisatie

Een grote sportvereniging kan op een gegeven moment niet meer uitsluitend op vrijwilligers draaien. Sommige werkzaamheden vragen om specifieke deskundigheid, structurele beschikbaarheid en continuïteit. VDZ heeft daarom in de loop der jaren betaalde professionals aangesteld voor onder andere de ledenadministratie, het verenigingsmanagement, de hoofdjeugdopleiding, het hoofd jeugdvoetbal en de vrijwilligersplanning. Zo is een hybride organisatie ontstaan: heel veel vrijwilligers, aangevuld met betaalde professionals op een aantal cruciale plekken.

Dat is geen tegenstelling. Integendeel. Met professionals koopt de vereniging kennis, kunde, beschikbaarheid en continuïteit. Daarmee wordt het vrijwilligerswerk juist beter ondersteund en georganiseerd. De betaalde krachten zijn geen doel op zich, maar een middel om de vereniging goed draaiende te houden.

Wat kunnen andere sportverenigingen hiervan leren?

De ervaring van VDZ laat zien dat een verplichte vrijwilligersregeling een bruikbaar organisatiemodel kan zijn. Maar het is geen standaardoplossing die je zomaar bij iedere vereniging kunt invoeren. Een aantal lessen is belangrijk:

1. Begin bij het probleem. Breng eerst in kaart waar, wanneer en waarom een tekort aan vrijwilligers bestaat. Een verplichte regeling voor de hele vereniging is niet altijd nodig.
2. Maak een bewuste beleidskeuze.  Verplicht vrijwilligerswerk moet passen bij de identiteit, ambities en kernwaarden van de vereniging.
3. Zorg voor draagvlak. Bespreek de noodzaak en consequenties met leden, ouders en bestaande vrijwilligers. Een verplichting vraagt om een duidelijke uitleg en een gezamenlijk gedragen besluit.
4. Houd de regeling eenvoudig. Werk met een beperkt aantal categorieën en duidelijke afspraken over verantwoordelijkheden en verplichtingen.
5. Organiseer de uitvoering professioneel. Zorg voor sterke commissies, een vrijwilligerscoördinator of planner en goede ICT-ondersteuning.
6. Maak het vrijwilligerswerk aantrekkelijk. Zorg voor goede begeleiding, flexibiliteit waar mogelijk en oprechte waardering.
7. Wees terughoudend met afkoopregelingen. Afkopen kan de solidariteit ondermijnen en een tweedeling creëren tussen leden die wel en niet betalen.
8. Zorg voor commitment van het bestuur. Een dergelijke regeling vraagt om een lange adem, consequent handelen en zichtbaar voorbeeldgedrag.

Ook is het verstandig om regelmatig te evalueren. Niet alleen hoeveel mensen hun verplichting nakomen, maar ook hoe verschillende groepen leden het vrijwilligerswerk ervaren, hoeveel mensen structureel actief blijven en hoeveel organisatorische capaciteit nodig is om de regeling te laten functioneren.

Twintig jaar verplicht vrijwillig: nooit af

De invoering van een verplichte vrijwilligersregeling is geen eenmalig project. Het is een doorlopend onderdeel van het verenigingsbeleid. Besturen, commissies, coördinatoren, leden en vrijwilligers wisselen, terwijl de behoefte aan vrijwilligerswerk blijft bestaan en vaak zelfs groeit. VDZ heeft in twintig jaar ervaren dat volhouden belangrijk is. De regeling vraagt om duidelijke regels, een goede organisatie, voldoende ondersteuning en blijvende aandacht vanuit het bestuur. Maar misschien is de belangrijkste les wel dat een vereniging niet alleen kan bestaan uit leden die gebruikmaken van wat de club allemaal organiseert en aanbiedt. Een vereniging vraagt ook om wederkerigheid.

Wie lid is, doet mee. Wie meedoet, bouwt mee aan de vereniging.

Dat is al twintig jaar het uitgangspunt bij VDZ. En met bijna 1.800 leden, honderden vrijwilligers en een clubhuis dat vrijwel dagelijks open is, blijkt het nog altijd een belangrijke basis voor een goed georganiseerde, maatschappelijk betrokken en betaalbare voetbalvereniging. Volharding Doet Zegevieren!

Sjors van Leeuwen
Voormalig bestuurder, initiatiefnemer en projectleider vrijwilligersregeling, lid van VDZ.

De Toekomstbestendige Club is klaar voor de uitdagingen van de 21e eeuw.
Geen enkele sportvereniging heeft alle ideeën, kennis en ervaring in huis.
Toekomstbestendig betekent dat je slim gebruik maakt van de kennis, inzichten en ervaringen van andere (sport)verenigingen.